Cuối tuần trước, lối thoát ngoại giao cho xung đột giữa Mỹ và Iran trở nên bế tắc, khi các đề xuất ngừng bắn liên tiếp bị hai bên bác bỏ với những ngôn từ ngày càng leo thang. Căng thẳng lên đỉnh điểm khi Tổng thống Donald Trump ấn định hạn chót 20h ngày 7/4 để Iran chấp nhận thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz, nếu không Mỹ sẽ giáng đòn mạnh mẽ, “xóa sổ một nền văn minh”.
Vài giờ trước khi tối hậu thư này hết hạn, một đề xuất được Pakistan, bên trung gian đàm phán tích cực trong những ngày qua, đưa ra. Đây là thành quả của nỗ lực mà Pakistan triển khai suốt nhiều tuần sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran bùng phát ngày 28/2.
Quốc gia Tây Á này sở hữu lợi thế để trở thành cầu nối hóa giải xung đột, bởi Pakistan là một trong những bên hiếm hoi còn duy trì được quan hệ với cả Mỹ và Iran.
Từ cuối tháng 3, Pakistan đã họp với Thổ Nhĩ Kỳ, Arab Saudi và Ai Cập, nhằm thiết lập một mặt trận ngoại giao thống nhất tìm giải pháp cho chiến sự Iran. Các cuộc tham vấn trước đó tại Riyadh cũng giúp các nước điều chỉnh lập trường và ủng hộ nỗ lực hòa giải.
Pakistan cũng duy trì liên lạc với Mỹ và Iran, đóng vai trò là bên chuyển thông điệp qua lại giữa hai nước. Islamabad còn sẵn sàng tổ chức một cuộc gặp trực tiếp giữa phái đoàn Washington và Tehran nếu điều kiện cho phép.
4 nguồn thạo tin nói với trang Axios rằng cuộc đàm phán diễn ra giữa các nhà trung gian hòa giải Pakistan, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ, cũng như qua tin nhắn được gửi qua lại giữa đặc phái viên Mỹ về Trung Đông Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi.
Ngoại trưởng Araghchi hôm 31/3 cũng xác nhận đã nhận trực tiếp một số thông điệp từ đặc phái viên Witkoff. Một quan chức Mỹ giấu tên cho hay trong quá trình này, chính quyền Trump đã chuyển cho Iran một số đề xuất, nhưng giới chức Iran đều không chấp thuận.
“Chúng tôi đã liên hệ với phía Iran. Họ gần đây tỏ ra linh động khi sẵn sàng tham gia đàm phán, nhưng cũng đưa ra những lập trường cứng rắn làm điều kiện tiên quyết cho bất kỳ cuộc thương lượng nào”, một nguồn tin an ninh Pakistan nói với TRT World.
Pakistan sau đó chủ động xây dựng một khuôn khổ hòa giải, được truyền thông gọi là “Thỏa thuận Islamabad” nhằm chấm dứt chiến sự theo lộ trình hai giai đoạn. Giai đoạn thứ nhất là lệnh ngừng bắn 45 ngày để các bên thảo luận về việc chấm dứt hoàn toàn cuộc xung đột. Lệnh ngừng bắn này có thể được gia hạn nếu cần thiết. Giai đoạn hai là một thỏa thuận kết thúc chiến tranh.
Reuters dẫn nguồn thạo tin ngày 6/4 nói sau các cuộc tiếp xúc xuyên đêm giữa Tư lệnh Lục quân Pakistan Asim Munir với Phó tổng thống Mỹ JD Vance, đặc phái viên Mỹ về Trung Đông Steve Witkoff và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, các bên đã hình thành được một khuôn khổ kế hoạch hành động mới.
Thỏa thuận bao gồm ngừng bắn có hiệu lực ngay lập tức và mở lại eo biển Hormuz, đồng thời dành ra 15-20 ngày để hoàn tất một giải pháp toàn diện hơn. Một khuôn khổ mang tính khu vực cho eo biển này cũng là một phần của kế hoạch, với các cuộc đàm phán trực tiếp cuối cùng dự kiến diễn ra tại Islamabad.
Sự xuất hiện của ông Vance trong các kênh đàm phán hậu trường là điểm đáng chú ý. Ông Vance được cho là từng hai lần chuẩn bị dẫn đầu phái đoàn Mỹ đến Islamabad để đàm phán trực tiếp với phía Iran, nhưng đều bị hoãn vào phút chót, khi Tehran cần thêm thời gian cân nhắc.
Đại sứ Iran tại Pakistan Reza Amiri Moghadam ngày 7/4 phát đi tín hiệu lạc quan. Trong một bài đăng trên X, ông cho biết những “nỗ lực tích cực và mang tính xây dựng, dựa trên thiện chí và vai trò trung gian” của Islamabad nhằm chấm dứt chiến tranh đang tiến tới một “giai đoạn then chốt, nhạy cảm”.
Tuy nhiên, ngay cả khi động lực ngoại giao gia tăng, cả Mỹ và Iran đều quyết không nhượng bộ trên thực địa. Hai bên đều đưa ra những tuyên bố cứng rắn, sẵn sàng khiến đối phương trả giá đắt, với những hệ lụy tiềm ẩn cho khu vực cũng như thế giới.
“Cả một nền văn minh sẽ diệt vong tối nay, không bao giờ phục hồi được nữa. Tôi không muốn điều đó xảy ra, nhưng có lẽ nó sẽ xảy ra”, ông Trump viết trên Truth Social cùng ngày.
Đến tối 7/4 tại Islamabad, các quan chức chính phủ Pakistan cho biết nỗ lực đàm phán đã đến giai đoạn then chốt. Một khuôn khổ đang hình thành, dự kiến theo lộ trình nhiều bước. Trước hết là thỏa thuận ban đầu nhằm thiết lập các biện pháp xây dựng lòng tin, sau đó tiến tới lệnh ngừng bắn chính thức.
Chi tiết của các biện pháp này chưa được công bố. Pakistan cũng tránh đưa ra nhận định về các quyết định thuộc về Mỹ và Iran. Khi hạn chót cận kề, Thủ tướng Pakistan đã lên tiếng kêu gọi hai bên cho ngoại giao thêm một cơ hội.
“Nỗ lực tìm kiếm giải pháp hòa bình cho cuộc chiến ở Trung Đông đang tiến triển, tiềm năng đạt kết quả thực chất trong tương lai gần. Để tạo điều kiện cho quá trình này, tôi tha thiết đề nghị Tổng thống Trump hoãn không kích hai tuần”, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif viết trên X, đồng thời kêu gọi Iran mở cửa eo biển Hormuz trong cùng thời gian nhằm thể hiện thiện chí.
Ông Sharif nhắc đến 7 người, gồm Tổng thống Trump, Phó tổng thống Vance, Ngoại trưởng Rubio, ông Witkoff ở phía Mỹ, Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Araghchi ở phía Iran.
Nỗ lực phút chót của Pakistan đạt kết quả khi chỉ khoảng 90 phút trước hạn chót, Tổng thống Trump đồng ý tạm dừng kế hoạch tấn công các cây cầu và nhà máy điện của Iran để tạo cơ hội cho ngoại giao.
Sau đó, một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời trong hai tuần được công bố, đánh dấu bước lùi đầu tiên khỏi bờ vực xung đột. Về phía Iran, các tín hiệu ban đầu cho thấy Tehran sẵn sàng tạo điều kiện cho hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz trong thời gian ngừng bắn.
Osama Bin Javaid, cây viết chuyên về Pakistan và Afghanistan tại Al Jazeera, cho biết đề xuất của ông Sharif đã mang đến cơ hội để hạ nhiệt căng thẳng.
“Ông Sharif nêu tất cả những người quan trọng để thông báo rằng nỗ lực ngoại giao hoàn toàn khả thi”, Javaid nói. “Các bên cần cho đi gì đó để thể hiện thiện chí, và không có nhiều thứ để đòi hỏi”.
Hãng thông tấn Tasnim hôm nay dẫn lời chuẩn tướng Alireza Elhami, chỉ huy Bộ tư lệnh Liên hợp Phòng không Quốc gia Iran, cho biết binh sĩ nước này đang phục kích chiến đấu cơ và máy bay không người lái (UAV) của đối phương bằng "các phương pháp và khí tài nội địa hiện đại", vốn được thiết kế để săn lùng chiến đấu cơ thế hệ 5 và những hệ thống không người lái tiên tiến.
Tướng Iran khẳng định Tehran bắn hạ được các máy bay hiện đại của Mỹ nhờ triển khai chiến thuật hợp lý, kết hợp với "các thiết bị hiện đại và đổi mới hệ thống phòng thủ". "Điều này khiến đối phương bối rối và hoang mang", ông nói nhưng không nêu cụ thể những thay đổi được áp dụng.
Tướng Elhami khẳng định lực lượng Iran đã phá hủy một số tiêm kích hiện đại, hàng chục tên lửa hành trình và hơn 160 UAV, trong đó có dòng Hermes hiện đại nhất của Israel và phi cơ tự sát LUCAS do Mỹ sản xuất.
Truyền thông Mỹ hôm 3/4 dẫn lời các quan chức giấu tên xác nhận một tiêm kích đa năng F-15E của nước này đã bị bắn hạ và rơi xuống Iran. Tổ lái hai người phóng ghế thoát hiểm, trong đó một người đã được giải cứu, chưa rõ tung tích của phi công còn lại. Đây là máy bay có người lái đầu tiên của Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời Iran kể từ khi xung đột bùng phát.
Iran sau đó bắn rơi một cường kích A-10 Mỹ đang yểm trợ chiến dịch tìm kiếm tổ bay F-15E. Phi công chiếc A-10 đã cố gắng điều khiển máy bay rời khỏi không phận Iran trước khi phóng ghế thoát hiểm và được cứu hộ thành công.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, đến nay chưa lên tiếng về các sự việc trên.
Quân đội Mỹ dường như đã mất hơn 20 máy bay các loại trong chiến sự, trong đó có máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry và tiêm kích tàng hình F-35A, phần lớn do trúng hỏa lực Iran khi đậu tại sân bay.
Tạp chí Air & Space Forces của Mỹ hôm 22/3 dẫn các nguồn thạo tin cho biết chiếc F-35A đã bị hỏng nặng sau khi trúng tên lửa trên bầu trời Iran và khó lòng trở lại hoạt động trong tương lai gần, phi công cũng bị thương do trúng mảnh văng.
Behnam Ben Taleblu, giám đốc cấp cao về chương trình Iran tại Quỹ Phòng vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, cho rằng năng lực quân sự Iran đã suy yếu sau hơn một tháng bị Mỹ - Israel tập kích liên tục. Mỹ được đánh giá là đang chiếm ưu thế trên không tại Iran, song điều này không đồng nghĩa họ miễn nhiễm với mọi mối đe dọa.
"Hệ thống phòng không bị suy giảm không có nghĩa là đã bị phá hủy hoàn toàn. Chúng ta không nên ngạc nhiên khi họ vẫn tiếp tục chiến đấu", Taleblu cho hay.
Chuyên gia này cho biết máy bay Mỹ hiện bay thấp hơn bình thường nên dễ bị tổn thương trước tên lửa Iran. Ông cho rằng nhiều khả năng phi cơ F-15E đã bị hạ bởi tên lửa phòng không vác vai, vũ khí có tầm bắn ngắn song rất khó bị phát hiện và đối phó.
Hãng thông tấn Tasnim của Iran cho biết trong cuộc tập kích của quân đội Mỹ - Israel vào sáng nay, một quả đạn đã rơi xuống khu vực gần nhà máy điện hạt nhân Bushehr ở tây nam nước này. Sóng xung kích và mảnh văng đã làm hư hại một trong các công trình hỗ trợ tại nhà máy, khiến một bảo vệ thiệt mạng.
Điều tra sơ bộ cho thấy đòn tập kích không gây thiệt hại đối với các bộ phận chính của nhà máy và cơ sở vẫn có thể hoạt động bình thường. Đây là cuộc tấn công thứ 4 nhằm vào nhà máy điện hạt nhân Bushehr kể từ đầu xung đột, theo Tasnim.
"Do ở đây có lượng lớn vật liệu phóng xạ, mọi thiệt hại cũng có thể dẫn đến nguy cơ xảy ra sự cố hạt nhân nghiêm trọng, gây ra hậu quả trên diện rộng và không thể khắc phục đối với khu vực", hãng thông tấn Iran cảnh báo.
Sự việc xảy ra một ngày sau khi Alexei Likhachev, lãnh đạo Tập đoàn Nhà nước về Năng lượng nguyên tử Liên bang Nga (Rosatom), hôm 2/4 cho biết Moskva sẽ đề nghị Washington - Tel Aviv ngừng chiến dịch trong lúc sơ tán công dân Nga khỏi nhà máy Bushehr.
Ông cho biết "đợt sơ tán cuối cùng" gồm khoảng 200 người và dự kiến diễn ra vào tuần sau. Quan chức Nga thêm rằng "tối đa 50 tình nguyện viên" sẽ ở lại nhà máy sau đó, nhằm duy trì hoạt động máy móc, công trường và các cơ sở khác.
Mỹ và Israel chưa đưa ra bình luận về thông tin.
Nhà máy Bushehr được xây dựng với sự hỗ trợ của tập đoàn năng lượng hạt nhân Rosatom tại Nga và hòa vào lưới điện quốc gia từ năm 2011. Đây là nhà máy điện hạt nhân duy nhất đang hoạt động ở Iran, có tổng công suất khoảng 1.000 megawatt.
Nhân viên Rosatom đang làm việc tại đây để xây thêm các lò phản ứng mới. Theo hãng thông tấn Interfax, còn khoảng 320 chuyên gia Nga ở lại nhà máy tính đến cuối tuần trước, trong khi hơn 400 người đã được sơ tán.
Tổng thống Donald Trump hôm 30/3 dọa sẽ ra lệnh phá hủy toàn bộ nhà máy điện, giếng dầu, cơ sở lọc nước biển của Iran nếu nước này không chấp nhận thỏa thuận với Mỹ.
Báo Rossiyskaya Gazeta của Nga hôm 5/4 công bố video từ cảm biến quang học của máy bay không người lái (UAV) tự sát dòng Geran, cho thấy radar cảnh giới và điều khiển hỏa lực TRML-4D của tổ hợp phòng không IRIS-T Ukraine đang vận hành ở tỉnh Poltava.
Khung bám bắt của UAV Geran giữ ổn định quanh đài radar trong lúc phi cơ lao tới, cho thấy nó dường như đang ở chế độ khóa mục tiêu tự động. Video bị cắt trước thời điểm UAV lao vào mục tiêu, chưa rõ radar TRML-4D có trúng đòn trực tiếp hay không.
Dù vậy, Rossiyskaya Gazeta cho rằng đầu đạn nặng 50-90 kg của dòng Geran vẫn đủ sức gây sát thương cho những thiết bị mỏng manh, không có vỏ giáp như radar từ khoảng cách 10 m.
Giới chức Nga và Ukraine chưa bình luận về video.
Militarnyi, cổng thông tin điện tử thuộc Bộ Quốc phòng Ukraine, trước đó đưa tin Nga đã sản xuất phiên bản Geran mang đầu dò thụ động, chuyên phát hiện và bám bắt nguồn phát tín hiệu vô tuyến như radar phòng không. Điều này giúp UAV Geran trở thành vũ khí diệt radar như tên lửa siêu thanh Kh-31P, bổ sung phương án tấn công và chế áp phòng không đối phương cho lực lượng Nga.
Tổ hợp phòng không IRIS-T do Đức cùng một số quốc gia phương Tây hợp tác phát triển từ giữa những năm 1990. Mỗi hệ thống IRIS-T gồm một xe chỉ huy, một radar đa năng TRML-4D cùng ba xe phóng với tối đa 24 quả đạn. Biến thể tầm trung IRIS-T SLM có tầm bắn khoảng 40 km, chuyên đối phó máy bay, trực thăng, UAV hoặc một số loại tên lửa.
Radar TRML-4D, được ví như "mắt thần" của IRIS-T, có thể bám bắt hơn 1.500 mục tiêu cùng lúc ở khoảng cách 250 km, trong đó phi cơ là trên 120 km và tên lửa siêu thanh là 60 km trở lên.
Đức cam kết cung cấp 12 hệ thống tầm trung IRIS-T SLM và 24 bệ phóng thuộc phiên bản tầm ngắn IRIS-T SLS cho Ukraine, trong đó ba tổ hợp SLM và hai bệ phóng SLS đã được chuyển giao trong giai đoạn 2022-2023. Bộ Quốc phòng Ukraine hồi tháng 12/2025 tuyên bố đã sở hữu 9 tổ hợp IRIS-T.
Đây được coi là một trong những lá chắn phòng không hiện đại nhất của Ukraine, các chỉ huy nước này từng tuyên bố đạt tỷ lệ đánh chặn 100% mục tiêu trong quá trình tham chiến. Dù vậy, quân đội Nga đã nhiều lần công bố video tập kích các trận địa IRIS-T, phá hủy một số radar TRML-4D và nhiều bệ phóng.
