“Họ sử dụng tên lửa phòng không vác vai với đầu dò tầm nhiệt và cần có may mắn để bắn được mục tiêu. Iran đã bắn trúng tiêm kích, quả đạn bị hút vào động cơ”, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói trong cuộc họp báo tại Nhà Trắng ngày 6/4, đề cập vụ chiến đấu cơ hạng nặng F-15E bị bắn hạ ở Iran trước đó vài ngày.
Đây là lần đầu Washington lên tiếng về vũ khí được Tehran sử dụng trong sự việc, trong khi giới chức Iran chưa công bố mẫu tên lửa đã bắn hạ chiếc F-15E.
Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), có trụ sở tại Anh, hồi năm 2025 công bố báo cáo cho thấy quân đội Iran sở hữu nhiều loại tên lửa phòng không vác vai trong biên chế, dù không nêu rõ số lượng. Trong số này, những mẫu cũ nhất được trang bị là 9K32 Strela-2 và 9K34 Strela-3.
9K32 Strela-2 là tên lửa phòng không vác vai đầu tiên của Liên Xô, được đưa vào trang bị năm 1968 và sản xuất với số lượng lớn sau đó hai năm. Mẫu Strela-2 nguyên bản có tầm bắn 3,7 km và trần bay 1,5 km, sử dụng đầu dò hồng ngoại chì sulfua không được làm mát và hoạt động theo nguyên lý điều chế biên độ (AM), kèm đầu đạn nổ văng mảnh nặng gần 1,2 kg.
Những hạn chế về tính năng kỹ chiến thuật của Strela-2 thúc đẩy Liên Xô phát triển biến thể nâng cấp Strela-2M, với tầm bắn 4,2 km và trần bay 2,3 km, cùng đầu dò cải tiến để nâng cao khả năng đối phó mục tiêu bay nhanh.
9K34 Strela-3 là phiên bản nâng cấp sâu hơn, được đưa vào biên chế quân đội Liên Xô năm 1974. Tên lửa có tầm bắn 4,1 km, trần bắn 2,3 km, sử dụng đầu dò hồng ngoại kiểu mới, hoạt động dựa trên nguyên lý điều chế tần số (FM) và được làm mát bằng khí nitơ.
Phương pháp này giúp đầu dò Strela-3 ít chịu ảnh hưởng bởi mồi nhiệt và các hệ thống gây nhiễu hồng ngoại hơn nhiều so với đầu dò của Strela-2.
Theo IISS, Iran còn biên chế dòng 9K338 Igla-S, phiên bản hiện đại nhất của tên lửa phòng không vác vai Igla, được biên chế cho quân đội Nga từ năm 2004.
Biến thể này đạt tầm bắn 6 km và mang đầu đạn nổ định hướng văng mảnh nặng 2,5 kg, vượt trội hơn nhiều so với những phiên bản Igla trước đó. Đầu dò hồng ngoại hai phổ của Igla-S có độ nhạy cao, đạt hiệu quả với các mục tiêu phát ra ít nhiệt, đồng thời cải thiện đáng kể khả năng đối phó mồi bẫy và những hệ thống gây nhiễu hồng ngoại vào thời điểm nó ra mắt.
Giới chuyên gia phương Tây đánh giá Igla-S là mối đe dọa nghiêm trọng với các phi cơ bay thấp và tên lửa hành trình hiện đại.
Tờ Financial Times cho biết Iran hồi cuối năm 2025 bí mật ký thỏa thuận mua 500 ống phóng và 2.500 đạn 9M336 của tổ hợp tên lửa vác vai 9K333 Verba hiện đại nhất do Nga sản xuất, dự kiến tiếp nhận trong vòng 3 năm. Không rõ Iran đã tiếp nhận bao nhiêu ống phóng và đạn trước khi xung đột bùng phát hồi cuối tháng 2.
Tổ hợp Verba được quân đội Nga biên chế từ năm 2014, dần thay thế mẫu Igla. Tên lửa sử dụng đầu dò quang học đa phổ, với ba cảm biến riêng biệt để thu nhận tín hiệu tia tử ngoại, cận hồng ngoại và trung hồng ngoại, tăng thêm một cảm biến so với dòng Igla-S.
Điều này giúp tên lửa Verba phân biệt mục tiêu với mồi bẫy tốt hơn, đồng thời hạn chế hiệu quả của những biện pháp đối phó như đèn hồng ngoại và bộ phát laser.
Tên lửa có thể tiêu diệt mục tiêu ở khoảng cách 6,5 km và độ cao 4,5 km. Đầu đạn nổ mảnh nặng 1,5 kg đủ sức tiêu diệt nhiều loại trực thăng, máy bay hạng nhẹ và phi cơ không người lái. Nhà sản xuất cho biết Verba còn có thể tích hợp với hệ thống nhận diện địch – ta bên ngoài để hạn chế nguy cơ bắn nhầm đồng đội, vốn là một trong những nhược điểm của tên lửa dùng đầu dò hồng ngoại.
Ngoài vũ khí nhập khẩu, lực lượng vũ trang Iran còn được trang bị các mẫu tên lửa vác vai nội địa thuộc dòng Misagh, được cho là sao chép từ dòng QW-1/1M và QW-18 do Trung Quốc sản xuất.
Phiên bản mới nhất là Misagh-3 được ra mắt năm 2017, có tầm bay 5 km, trần bắn 4 km và mang đầu đạn nổ mạnh nặng 1,4 kg. Thông tin về đầu dò của Misagh-3 không được tiết lộ, nhưng tên lửa QW-18 Trung Quốc sử dụng đầu dò hồng ngoại hai phổ tương tự dòng Igla-S.
Quả đạn cũng được lắp ngòi nổ cận đích laser với tầm quan sát 360 độ, giúp kích nổ ngay khi đến gần mục tiêu. Cơ chế này có độ chính xác và khả năng kháng nhiễu vượt trội so với ngòi nổ cận đích dùng sóng vô tuyến, phù hợp khi đối phó những mục tiêu tốc độ cao và thời gian tiếp cận rất ngắn.
Nhờ dễ vận hành, tính cơ động cao và khó bị phát hiện, tên lửa vác vai vẫn là vũ khí phòng không nguy hiểm trong chiến tranh hiện đại. Chúng đặc biệt hiệu quả khi đối phó mục tiêu bay thấp, như chiến đấu cơ phải hạ độ cao để yểm trợ lực lượng mặt đất hoặc sử dụng vũ khí dẫn đường bằng laser.
Behnam Ben Taleblu, giám đốc cấp cao về chương trình Iran tại Quỹ Phòng vệ Dân chủ (FDD) có trụ sở tại Mỹ, cho biết vào thời điểm tiêm kích F-15E bị hạ, không quân Mỹ đang hoạt động thấp hơn bình thường.
Tiêm kích đa năng F-15E Mỹ bị bắn rơi trong lúc làm nhiệm vụ chiến đấu ở Iran hôm 3/4, tổ lái hai người nhảy dù xuống khu vực miền nam Iran. Một cường kích A-10 cũng bị Iran bắn hạ sau đó vài giờ, khi đang yểm trợ lực lượng tìm kiếm cứu hộ.
Reuters dẫn lời quan chức Mỹ giấu tên cho biết các đơn vị đặc nhiệm đã phá hủy 6 máy bay, gồm hai vận tải cơ MC-130J và 4 trực thăng, trước khi rời đi để ngăn chúng rơi vào tay Iran. Trong khi đó, quân đội Iran tuyên bố lực lượng nước này đã bắn hạ hai trực thăng và một máy bay vận tải C-130 tham gia chiến dịch tìm kiếm phi công Mỹ.
Theo CNN, nếu tính cả chiếc F-15E bị bắn rơi, quân đội Mỹ đã chịu thiệt hại hàng trăm triệu USD chỉ vì một tên lửa phòng không vác vai trị giá vài nghìn USD.
Phạm Giang (Theo CNN, National Interest, Financial Times)
Bộ Giao thông vận tải Mỹ vừa công bố một chiến dịch tuyển dụng mới, hướng tới cộng đồng game thủ nhằm giải quyết tình trạng thiếu kiểm soát viên không lưu đang kéo dài tại nhiều sân bay trên toàn quốc, theo CBS News ngày 10.4.
Bộ trưởng Giao thông vận tải Mỹ Sean Duffy và Cơ quan Hàng không liên bang (FAA) là những cơ quan đứng ra thực hiện chiến dịch này.
Chính phủ Mỹ muốn thu hút những người trẻ thường xuyên chơi trò chơi điện tử tham gia vào nghề kiểm soát viên không lưu. Theo ông Duffy, kỹ năng của game thủ như phản xạ nhanh, tập trung cao và khả năng xử lý nhiều thông tin cùng lúc rất phù hợp với công việc điều phối máy bay.
Thông báo được đưa ra vào ngày 10.4, trong bối cảnh ngành hàng không nước này đã thiếu nhân lực kiểm soát không lưu trong suốt hơn một thập niên qua.
Tình trạng thiếu nhân sự diễn ra tại nhiều sân bay trên khắp nước Mỹ. Đặc biệt, sân bay quốc tế Newark Liberty phục vụ vùng đô thị New York từng gặp khó khăn lớn trong năm ngoái do thiếu nhân viên tại trung tâm kiểm soát không lưu ở Philadelphia.
Số lượng kiểm soát viên không lưu của Mỹ đã giảm khoảng 6% trong năm tài khóa 2025 so với năm 2015, dù số chuyến bay tăng khoảng 10% trong giai đoạn 2015 - 2024. Ngoài ra, đợt đóng cửa chính phủ kéo dài 44 ngày vào tháng 11 năm 2025 khiến nhiều nhân viên phải làm việc mà không được trả lương, dẫn đến một số người rời bỏ nghề, làm tình trạng thiếu nhân lực càng nghiêm trọng.
Chiến dịch mới sử dụng phong cách truyền thông sáng tạo, nhắm đến nhóm người trẻ yêu thích trò chơi điện tử. Theo chính phủ Mỹ, hơn 200 triệu người dân nước này thường xuyên chơi game và nhiều kiểm soát viên hiện tại cho biết việc chơi game giúp họ rèn luyện khả năng tư duy nhanh và xử lý tình huống phức tạp.
Dù không yêu cầu bằng đại học truyền thống, ứng viên vẫn phải vượt qua bài kiểm tra năng lực, khám sức khỏe và kiểm tra an ninh. Sau đó, họ sẽ tham gia khóa đào tạo từ 4 đến 6 tháng tại Học viện FAA ở thành phố Oklahoma, rồi tiếp tục đào tạo thực tế tại nơi làm việc. Tổng thời gian để trở thành kiểm soát viên chính thức có thể kéo dài từ 2 đến 6 năm.
Theo số liệu năm 2024, mức lương trung bình của kiểm soát viên không lưu tại Mỹ là khoảng 144.580 USD mỗi năm. Tuy nhiên, những người mới vào nghề tại các sân bay nhỏ thường có thu nhập khoảng 60.000 USD mỗi năm.
Chính phủ Mỹ cho biết họ đã tuyển hơn 2.000 kiểm soát viên trong năm 2025 và đang tiếp tục đẩy mạnh tuyển dụng để đạt mục tiêu năm 2026.
Kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran bắt đầu từ ngày 28-2, eo biển Hormuz - huyết mạch năng lượng toàn cầu - luôn là tâm điểm chú ý.
Trước khi giao tranh nổ ra, eo biển nói trên là tuyến đường vận chuyển 20% lượng dầu mỏ và khí hóa lỏng (LNG) của thế giới từ các nhà sản xuất vùng Vịnh. Eo biển này được Iran và Oman chia sẻ về mặt địa lý.
Để đáp trả cuộc tập kích của Mỹ và Israel, Iran đã tấn công các tàu buôn "của kẻ thù" tại eo biển Hormuz. Hậu quả là các tàu chở dầu bị mắc kẹt, tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng phân phối năng lượng mà Đài Al Jazeera đánh giá là lớn nhất từ trước đến nay.
Sau hơn 1 tháng giao tranh, hôm 7-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng tải trên nền tảng Truth Social, tuyên bố đồng ý với một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần - do Pakistan làm trung gian.
Động thái trên được đưa ra sau khi Iran công bố đề xuất hòa bình 10 điểm. Ông Trump gọi đây là cơ sở "khả thi" để đàm phán chấm dứt vĩnh viễn các cuộc xung đột ở Trung Đông.
Đáng chú ý, trong đề xuất 10 điểm nói trên, Tehran khẳng định việc lưu thông qua eo biển Hormuz phải được kết hợp chặt chẽ với quân đội Iran. Từ đó, Cộng hòa Hồi giáo vẫn duy trì sự ảnh hướng lên tuyến đường này.
Iran tuyên bố sẽ cho phép tàu thuyền qua lại trong thời gian ngừng bắn nhưng dưới sự phối hợp chặt chẽ của Lực lượng Vũ trang Iran. Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã công bố một bản đồ mới, yêu cầu các tàu đi lệch về phía bắc (gần bờ biển Iran) và tránh xa lộ trình truyền thống gần bờ biển Oman, với lý do "nguy cơ có mìn chống hạm tại các khu vực giao thông chính".
Tuy nhiên thỏa thuận ngừng bắn đã xuất hiện những rạn nứt khi Israel tấn công dữ dội thủ đô Beirut của Lebanon ngày 8-4, khiến hàng trăm người thiệt mạng. Cuối ngày 8-4, Iran tuyên bố sẽ tiếp tục hạn chế di chuyển của các tàu chở dầu trên Hormuz, viện lý do Israel không tuân thủ lệnh ngừng bắn.
Tổng thống Trump khẳng định trên mạng xã hội Truth Social rằng quân đội Mỹ sẽ "túc trực" tại khu vực để giám sát việc lưu thông và đe dọa sẽ tái khởi động các cuộc tấn công nếu đàm phán thất bại.
Theo chuyên gia phân tích hàng hải C Uday Bhaskar, tình trạng "không chắc chắn" vẫn bao trùm. Cho đến nay, mới chỉ có 3 - 5 tàu thực hiện quá cảnh kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực.
Trong kế hoạch 10 điểm của Tehran, một trong những yêu cầu chính là Mỹ và Israel phải chấm dứt vĩnh viễn mọi cuộc tấn công vào Iran và các đồng minh của nước này - đặc biệt là Lebanon, và cho phép Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Truyền thông Iran đưa tin nước này đang cân nhắc mức phí lên tới 2 triệu USD mỗi tàu qua Hormuz, hoặc thu 1 USD trên mỗi thùng dầu vận chuyển qua eo biển. Khoản thu này sẽ được chia cho Oman.
Tehran tuyên bố doanh thu sẽ được dùng để tái thiết cơ sở hạ tầng dân sự và quân sự bị hư hại do các cuộc không kích của Mỹ và Israel.
Oman, quốc gia cùng chia sẻ eo biển Hormuz, đã bác bỏ ý tưởng trên. Bộ trưởng Giao thông Oman Said Al Maawali, khẳng định nước này đã ký kết các thỏa thuận hàng hải quốc tế, bao gồm cấm thu phí trên các tuyến đường này.
Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) quy định không được thu phí đối với tàu thuyền đi qua các eo biển quốc tế hoặc vùng biển lãnh hải.
Công ước trên cho phép các quốc gia ven biển thu phí cho các dịch vụ được cung cấp, chẳng hạn như hỗ trợ hàng hải hoặc sử dụng cảng, nhưng không cho phép thu phí cho việc vận chuyển
Tuy nhiên cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn UNCLOS.
Theo nhà phân tích Bhaskar, Iran có thể "lách luật" bằng cách thu phí để rà phá thủy lôi trên eo biển Hormuz và đảm bảo an toàn cho tàu thuyền đi qua.
Các nhà phân tích nhận định Tổng thống Trump khó có thể chấp nhận yêu cầu thu phí vô thời hạn của Iran. Anh và 40 quốc gia khác cũng đã bắt đầu thảo luận các biện pháp để mở cửa lại eo biển một cách tự do.
Tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ngày 7-4, Bahrain đã đề xuất một nghị quyết kêu gọi mở cửa lại eo biển bằng "mọi phương tiện cần thiết" và được 11/15 thành viên ủng hộ. Tuy nhiên Nga và Trung Quốc đã phủ quyết nghị quyết này với lý do thiên vị chống lại Iran.
Trong bối cảnh tình hình eo biển Hormuz tiếp tục "nóng", ngày 10-4, người dùng mạng xã hội đã chia sẻ bình luận đáng chú ý của Phó chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev:
"Không rõ thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran sẽ diễn biến như thế nào. Nhưng có một điều chắc chắn: Iran đã thử vũ khí hạt nhân của họ. Vũ khí đó được gọi là 'eo biển Hormuz'. Tiềm năng của nơi này là vô tận".
Bình luận này được ông Medvedev đăng trên mạng xã hội X vào hôm 8-4. Bên dưới bài đăng, ông còn chỉ ra: "Vâng, đây rồi: Eo biển Hormuz lại bị đóng cửa. Vũ khí này đang hoạt động".
Bất chấp thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ - Iran được công bố hôm 7-4, đến nay Tehran vẫn chưa mở eo biển Hormuz như Washington yêu cầu.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt nói với các phóng viên rằng bất kỳ hành động đóng cửa nào tại eo biển này đều "hoàn toàn không thể chấp nhận".
"Tôi xin nhắc lại kỳ vọng và yêu cầu của Tổng thống Trump rằng eo biển Hormuz phải được mở lại ngay lập tức, nhanh chóng và an toàn", bà nêu rõ hôm 8-4.
Ngày 10-4, Đài Fox News tường thuật việc vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz trên thực tế vẫn bị đình trệ.
Khoảng 3.200 tàu - trong đó có khoảng 800 tàu chở dầu và tàu hàng - đang ùn ứ ở phía tây eo biển Hormuz, khi các tàu phải neo chờ trong lúc các hãng vận tải biển chờ đợi thông tin rõ ràng về việc liệu có an toàn để đi qua hay không.
Theo ông Matt Smith - nhà phân tích tại Công ty dữ liệu Kpler, trong những ngày gần đây không có tàu chở dầu nào dám mạo hiểm thực hiện hành trình này.
"Chúng tôi không thấy bất kỳ sản phẩm dầu mỏ nào đi qua khu vực này. Vì vậy thực chất eo biển vẫn đóng cửa. Và đây chính là đòn bẩy mà Iran đang có", ông nói.
