Theo Trung tâm Thông tin Mạng Internet Trung Quốc, tính đến cuối năm 2025, hơn 600 triệu người tại nước này sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh, tăng 141% so với năm trước. Công nghệ đang thay đổi cách họ làm việc, sinh hoạt và kết nối.
Lu Hengzhi, học sinh 11 tuổi tại Thượng Hải, không thích nghe nhạc có sẵn. Cậu dùng AI để tùy chỉnh thể loại, giai điệu và sáng tác bài hát. Lu được mẹ hướng dẫn dùng AI khi chuẩn bị phỏng vấn vào trường quốc tế. Từ đó, nam sinh tự viết truyện, lập trình game và gỡ lỗi các chương trình.
Dù hưởng lợi từ công nghệ, Lu cho biết cậu e ngại việc lạm dụng AI sẽ làm giảm khả năng tự đặt câu hỏi và kiểm chứng vấn đề. “AI giỏi đưa ra câu trả lời nhưng không hiểu vì sao cháu cần những đáp án đó. Đôi khi công cụ này đưa ra đáp án sai với văn phong rất tự tin”, cậu nói.
Lu nói nếu AI biến mất, tiến độ học hỏi của cậu sẽ chậm lại. Cậu sẽ gặp khó khăn trong khâu sắp xếp suy nghĩ để bắt đầu dự án mới và phải quay lại với sách vở.
Với những người cao tuổi như bà Tang Rongrong, 79 tuổi, AI giúp giải quyết vấn đề cô đơn. Bà sống xa con, 10 năm qua chỉ đọc báo và nghe sách nói. Mọi tương tác chỉ là một chiều. Hiện tại, bà thuê một robot đồng hành tích hợp AI và có thể trò chuyện bằng tiếng Thượng Hải. Trước khi ra ngoài, bà thường nghe robot nhắc nhở mang theo ô hoặc cẩn thận khi trời mưa. Bà Tang nói những khoảnh khắc nhỏ bé ấy mang lại cảm giác ấm áp và an tâm. Các giao tiếp này là mảnh ghép cần thiết với những người sống một mình.
Công nghệ cũng thay đổi đời sống tình cảm của người trẻ. Tại Giang Tô, sinh viên Zhao Jingmiao, 21 tuổi, tự huấn luyện một bạn trai ảo theo các tiêu chuẩn cá nhân. Cô cho biết nhân vật này có cảm xúc ổn định và luôn sẵn sàng lắng nghe. Nhưng nữ sinh cũng lo lắng khi chính phủ siết chặt các quy định với ứng dụng AI vì sợ phải dừng sử dụng dịch vụ này.
Trong lĩnh vực y tế, bác sĩ Zhang Qiang, 59 tuổi, giám đốc một bệnh viện tại Thượng Hải, dùng AI để phân tích hình ảnh bệnh lý, đánh giá giai đoạn bệnh và diễn giải xét nghiệm. Bác sĩ Zhang nói việc phụ thuộc vào hệ thống là nguy hiểm nếu nền tảng lâm sàng của người khám không vững. Bác sĩ Zhang cho biết hệ thống máy móc xử lý dữ liệu tốt nhưng không có sự phán đoán và các giá trị đạo đức con người.
Ở nông thôn, AI đang bắt đầu đóng vai trò như một kỹ sư nông nghiệp. Tại tỉnh Hà Nam, nông dân Wang Zhipeng, 36 tuổi, dùng điện thoại tải ảnh lên hệ thống AI để nhận diện cỏ dại và tìm liều lượng thuốc diệt cỏ tương ứng trong vài giây. Ứng dụng giúp anh theo dõi vụ mùa và rút ngắn thời gian tính lương cho công nhân từ một ngày xuống 20 phút. Dù vậy, Wang nói các công cụ thông minh có thể làm giảm sự kết nối trực tiếp giữa con người.
Từng kiếm sống bằng nghề viết lách, Wang Boyuan, 39 tuổi ở Thiểm Tây, dùng ChatGPT biến ý tưởng thành phần mềm. Từ người không biết lập trình, Wang viết mã lệnh và xây dựng thành công nhiều ứng dụng. “Nhờ AI, tôi có khả năng làm nhiều việc hơn”, anh nói.
Wang cho biết anh vẫn không thực sự biết lập trình và đang phụ thuộc vào công nghệ. “Nếu trí tuệ nhân tạo biến mất, tôi có thể sẽ phải quay lại làm công việc viết lách toàn thời gian”, anh nói.
Sau ngày làm việc căng thẳng, Hannah Fowles, 22 tuổi, ở Provo, bang Utah, trở về nhà với đầu óc quay cuồng, mặt nóng bừng. Cô lục tìm chiếc túi màu xanh chứa "bộ dụng cụ trấn tĩnh". Fowles uống thuốc, áp túi chườm lạnh vào sau gáy, bật quạt cầm tay và siết chặt một món đồ chơi có gai. Các thao tác này tác động trực tiếp đến giác quan, giúp cơ thể cô dần dịu lại. "Sau khoảng 10 phút, tôi bình tĩnh và có thể đi ngủ", cô kể.
Carrie Berk, 23 tuổi ở New York, cho biết bộ dụng cụ của cô gồm kẹo chua, nhẫn xoay giảm căng thẳng (fidget ring) và tinh dầu thơm. Trước đây các món đồ này để rải rác, nhưng khi gom vào một túi, cô cảm thấy chủ động hơn mỗi khi mất cân bằng tinh thần.
Tương tự, Stefany Staples, 24 tuổi ở Atlanta, cũng có một chiếc túi trong suốt chứa kẹo dẻo, thuốc giảm đau và Magie glycinate sau khi phải nhập viện nhiều lần vì nhịp tim đập nhanh do lo âu. Staples cho biết thực tế các cơn hoảng loạn diễn ra phức tạp hơn so với những gì cô từng nghĩ.
Nhiều người Mỹ đang tìm đến các bộ dụng cụ tự chuẩn bị này, thường được gọi là "túi chống lo âu" (anxiety bag) hoặc "túi trấn an". Xu hướng này đặc biệt phổ biến trong giới trẻ. Các vật dụng phổ biến gồm kẹo chua để kích thích vị giác, túi chườm lạnh, quạt cầm tay, hoặc tinh dầu oải hương, khăn tẩm cồn để "ngắt" vòng lặp suy nghĩ tiêu cực.
Xu hướng này xuất hiện trong bối cảnh tỷ lệ bất ổn tâm lý ở người trẻ gia tăng. Khảo sát trên gần 1.000 người Mỹ ở độ tuổi 18-26 cho thấy 61% được chẩn đoán mắc chứng lo âu, và 43% gặp cơn hoảng loạn ít nhất một lần mỗi tháng.
Theo Trung tâm Y khoa Đại học Rochester (Mỹ) những vật dụng trong "túi lo âu" áp dụng kỹ thuật "Tiếp đất" (Grounding technique) 5-4-3-2-1.
Kỹ thuật 5-4-3-2-1 dựa trên cơ chế đánh lạc hướng nhận thức (distraction). Khi cơn hoảng loạn xuất hiện, người bệnh cần xác định tuần tự: 5 thứ có thể nhìn thấy (thị giác), 4 thứ có thể chạm vào (xúc giác), 3 âm thanh có thể nghe (thính giác), 2 mùi có thể ngửi (khứu giác) và một thứ có thể nếm (vị giác).
Phương pháp sơ cứu tâm lý học này giúp những người đang trải qua cơn hoảng loạn, rối loạn lo âu thoát khỏi chuỗi suy nghĩ nội tâm và đưa nhận thức quay trở lại thực tại.
Theo Tiến sĩ Jenny Martin, nhà tâm lý học lâm sàng tại Gemstone Wellness (Chicago), các công cụ này hoạt động dựa trên nguyên lý kích thích giác quan, giúp đưa sự chú ý của bộ não trở lại với cảm giác vật lý của cơ thể.
Dù đánh giá "túi lo âu" là công cụ hỗ trợ hữu ích, tiến sĩ Vinay Saranga, người sáng lập Viện Sức khỏe Thần kinh North Carolina, cho rằng đây không phải giải pháp trị liệu tận gốc. Để điều trị lâu dài, người bệnh cần kết hợp liệu pháp nhận thức - hành vi.
"Mục tiêu của việc hồi phục là người bệnh tự kiểm soát tâm lý tốt hơn, thay vì phụ thuộc vào đồ vật. Khi tình trạng cải thiện, số món trong túi nên được rút gọn, hướng đến việc không cần dùng đến nữa", ông Saranga nói.
Tại Mỹ, Đạo luật Truyền thông năm 1934 của quốc gia được sửa đổi bằng Đạo luật Viễn thông năm 1996, yêu cầu các nhà sản xuất thiết bị viễn thông và các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông phải bảo đảm các thiết bị và dịch vụ này có thể tiếp cận và sử dụng được đối với người khuyết tật.
Những sửa đổi này nhằm bảo đảm rằng người khuyết tật có thể tiếp cận với nhiều loại sản phẩm và dịch vụ, như điện thoại cố định, điện thoại di động, máy nhắn tin, dịch vụ chờ cuộc gọi và dịch vụ tổng đài.
Tại Úc, Chương trình bảo hiểm người khuyết tật quốc gia (NDIS) cung cấp ngân sách trực tiếp cho người khuyết tật để họ tự lựa chọn dịch vụ phù hợp với nhu cầu cá nhân, qua đó tăng cường quyền tự quyết và cá nhân hóa hỗ trợ.
Thông qua cổng thông tin điện tử và hệ thống quản lý trực tuyến, người tham gia có thể theo dõi ngân sách được phân bổ; quản lý các khoản chi; lựa chọn và thay đổi nhà cung cấp dịch vụ; nộp yêu cầu thanh toán và cập nhật kế hoạch.
Người khuyết tật có thể theo dõi ngân sách của mình bằng cách xem trên cổng thông tin The myplace portal or my NDIS app để xem những khoản thanh toán nào đang được thực hiện cho các nhà cung cấp của họ, nhưng không phải trả bất kỳ hóa đơn nào hoặc thực hiện bất kỳ hoạt động ghi sổ kế toán nào (National Disability Insurance Scheme, 2026).
Nền tảng số giúp tăng tính minh bạch, giảm thủ tục hành chính và nâng cao khả năng tự quản lý của người khuyết tật.
Đồng thời, hệ thống dữ liệu tập trung cũng hỗ trợ cơ quan quản lý trong việc giám sát chất lượng dịch vụ, đánh giá hiệu quả chính sách và điều chỉnh nguồn lực. Việc tích hợp công nghệ số vào toàn bộ quy trình quản lý đã tạo nên một "hệ sinh thái dịch vụ số" đồng bộ, trong đó cá nhân, nhà cung cấp và cơ quan quản lý được kết nối trên cùng một nền tảng.
Ở châu Âu, tiêu chuẩn tiếp cận web WCAG (Web Content Accessibility Guidelines) được áp dụng rộng rãi nhằm bảo đảm khả năng truy cập cho mọi người, bao gồm người khuyết tật. Phiên bản mới nhất WCAG 2.2 nhấn mạnh thiết kế bao trùm và trải nghiệm người dùng (W3C, 2023).
Ngoài ra, các quốc gia Bắc Âu như Phần Lan đã phát triển mô hình giáo dục hòa nhập, trong đó hỗ trợ giáo dục được cung cấp ngay trong lớp học thay vì tách biệt, giúp người khuyết tật tham gia đầy đủ vào hệ thống giáo dục (UNESCO, 2020).
Tại Việt Nam, Chương trình chuyển đổi số quốc gia năm 2020 đã tạo nền tảng quan trọng để phát triển dịch vụ công trực tuyến và mở rộng tiếp cận cho người dân, bao gồm người khuyết tật.
Các chính sách như Nghị quyết 57-NQ/TW (2024) và Thông tư 26/2020/TT-BTTT đã bước đầu tích hợp yếu tố tiếp cận số vào quản lý nhà nước. Hệ thống dịch vụ công trực tuyến đã giúp người khuyết tật tiếp cận thủ tục hành chính từ xa, giảm chi phí và tăng tính độc lập (VOV, 2025).
Trong công tác xã hội, chuyển đổi số mở ra các phương thức hỗ trợ mới như tư vấn trực tuyến, ứng dụng di động và nền tảng trí tuệ nhân tạo, góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều rào cản vẫn tồn tại. Khảo sát năm 2024 cho thấy nhiều cổng thông tin điện tử chưa tương thích với công nghệ hỗ trợ như trình đọc màn hình, thiếu mô tả hình ảnh và phụ đề. Điều này làm hạn chế khả năng tiếp cận thông tin và dịch vụ của người khuyết tật, đặc biệt là người khiếm thị.
Hạ tầng công nghệ tuy phát triển nhanh nhưng chưa đồng bộ, tiêu chuẩn tiếp cận còn lạc hậu và cơ chế giám sát chưa hiệu quả. Điều này tạo ra khoảng cách đáng kể giữa chính sách và thực tiễn. Các nghiên cứu cho thấy người khuyết tật có nguy cơ bị loại trừ số cao hơn do hạn chế về kỹ năng, thiết bị và thiết kế công nghệ không phù hợp.
Nếu không áp dụng cách tiếp cận bao trùm trong thiết kế và triển khai công nghệ, chuyển đổi số có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Ngoài ra, việc thiếu nguồn lực, chi phí cao trong nâng cấp hệ thống, và sự phối hợp liên ngành chưa hiệu quả cũng là những rào cản lớn trong thực thi chính sách.
Giữa tháng 3/2026, trên sân khấu của một trường trung học tại Texas, một phụ nữ "gầy như que củi" trong chiếc blazer màu mận chín bước ra giữa tiếng vỗ tay. Đó là Lizzie Velasquez - người được mệnh danh "xấu nhất thế giới".
Ở tuổi 37, cô không còn là nạn nhân của bạo lực mạng như cách đây 20 năm, mà là biểu tượng của sự khác biệt. Cô cho biết đây là bài phát biểu đầu tiên sau gần hai năm vắng bóng vì sức khỏe.
Năm 17 tuổi, Lizzie xem một video dài 8 giây trên YouTube có tựa đề "Người phụ nữ xấu nhất thế giới". Video thu hút 4 triệu lượt xem vào thời điểm đó, sử dụng hình ảnh của chính cô. Bên dưới là hàng nghìn bình luận miệt thị, thậm chí yêu cầu cô tự sát.
Lizzie kể cô từng nhốt mình trong phòng và khóc nhiều ngày. Đó là cú sốc tinh thần lớn, tiếp nối những nỗi đau thể chất mà cô phải trải qua từ nhỏ.
Lizzie sinh ra với cân nặng 1,19 kg. Các bác sĩ dự đoán cô không sống được lâu. Ở tuổi trưởng thành, cô nặng 27 kg, mắt phải không nhìn được gì, mắt trái rất yếu.
Năm cô 25 tuổi, một chuyên gia di truyền học tại Houston chẩn đoán cô mắc một căn bệnh hiếm gặp: Progeroid sơ sinh, một dạng kết hợp giữa hội chứng Marfan và loạn dưỡng mỡ (Lipodystrophy). Hội chứng này khiến cơ thể không thể tích mỡ.
Không đầu hàng bệnh tật, năm 2013, Lizzie thực hiện bài nói chuyện trên nền tảng TED Talk với chủ đề "Bạn định nghĩa bản thân như thế nào?". Sự kiện giúp cô được cộng đồng quốc tế biết đến. Cô tiếp tục ra mắt phim tài liệu Một trái tim dũng cảm và tham gia các chiến dịch chống bắt nạt trên không gian mạng.
Năm 2020, hình ảnh của Lizzie bị sử dụng trong "FaceTime Prank" - một trào lưu trên mạng xã hội TikTok mà các phụ huynh dùng ảnh người khuyết tật hoặc có ngoại hình khác biệt để dọa con cái. Khi thấy một người mẹ dùng ảnh mình để dọa con, Lizzie đã đăng video yêu cầu chấm dứt hành động này. Cô đề nghị những người trưởng thành không dạy trẻ em sợ hãi trước sự khác biệt, đồng thời cho biết lòng tử tế và sự đồng cảm cần được giáo dục từ gia đình.
Bên cạnh các hoạt động trên không gian mạng, Lizzie còn tham gia vận động thay đổi chính sách pháp luật. Cô nhiều lần đến thủ đô Washington D.C. để kêu gọi quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Cải thiện Trường học An toàn (Safe Schools Improvement Act). Dự luật này yêu cầu các trường học phải đưa hành vi bắt nạt và quấy rối vào quy tắc ứng xử, đồng thời báo cáo tình trạng này cho Bộ Giáo dục Mỹ nhằm bảo vệ học sinh trên toàn quốc.
Lizzie cho biết gia đình là nền tảng giúp cô vượt qua khó khăn. Bố mẹ luôn dặn cô ngẩng cao đầu và đối xử tử tế với những người chế giễu mình.
Năm 2025, cô nhiều lần nhập viện do chứng thiếu máu. Có thời điểm, cô phải duy trì sự sống qua ống thở và túi dẫn lưu do không thể nuốt thức ăn. Những lá thư động viên của người theo dõi dán trên cửa phòng bệnh là động lực giúp cô sống tiếp.
Trong bài diễn thuyết tháng 3/2026, Lizzie nói việc quay lại công việc không nhằm kể lại những sự việc trong quá khứ, mà để tiếp tục mục đích sống sau các đợt điều trị bệnh kéo dài.
"Đã đến lúc phải học cách làm quen với những điều không thoải mái một lần nữa bởi đó luôn là nơi phép màu nảy nở", cô nói trước khi kết thúc bài diễn thuyết trong tiếng vỗ tay không ngớt.
