Đối sánh môn toán giai đoạn 2021-2025 cho thấy chất lượng có sự phân hóa rõ giữa các vùng, miền, thậm chí trong nhóm thành phố trực thuộc T.Ư cũng tồn tại khoảng cách đáng kể. Điều này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận sâu hơn, không chỉ ở điểm thi mà ở cấu trúc chất lượng dạy học và các yếu tố hệ thống phía sau.
Trong thời đại công nghiệp 4.0, khi trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn chi phối đời sống, môn toán giữ vai trò nền tảng trong giáo dục phổ thông (GDPT). Không chỉ dừng ở tính toán, toán học rèn luyện cho học sinh tư duy logic, khả năng phân tích và giải quyết vấn đề – những năng lực cốt lõi của tư duy khoa học và tư duy thuật toán.
Toán học là ngôn ngữ của khoa học – công nghệ, hiện diện trong nhiều lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu, kỹ thuật, tài chính hay y học. Vì vậy, chất lượng dạy và học toán ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành nguồn nhân lực công nghệ, đặc biệt là AI.
Nhiều quốc gia đã đổi mới mạnh mẽ dạy và học toán theo hướng phát triển năng lực: giảm ghi nhớ máy móc, tăng cường giải quyết vấn đề thực tiễn, mô hình hóa, tư duy thống kê và ứng dụng công nghệ số. Học sinh được khuyến khích khám phá, thảo luận, trình bày nhiều cách giải, làm dự án thực tiễn, thay vì học công thức, giải đề.
Chương trình GDPT 2018 đã tiếp cận theo hướng này. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn phụ thuộc lớn vào năng lực giáo viên, điều kiện dạy học và cách thức kiểm tra, đánh giá. Chính vì vậy, kết quả thi toán còn là “tấm gương” của toàn bộ hệ thống giáo dục.
Trong kỷ nguyên số, toán là nền tảng để làm chủ công nghệ và giữ vai trò then chốt trong các kỳ thi, đặc biệt kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, so sánh toàn quốc chưa phản ánh rõ khác biệt vùng miền, nên cần đối sánh theo nhóm địa phương có điều kiện tương đồng.
Trước ngày 1.7.2025, Việt Nam có 6 thành phố trực thuộc T.Ư. Sau mốc này, có thêm 6 tỉnh được sáp nhập vào 6 thành phố. Vì vậy, khi phân tích kết quả môn toán giai đoạn 2021–2025, cần đặt trong bối cảnh nhóm 12 địa phương, để bảo đảm tính hợp lý thực tiễn phát triển giáo dục.
Điểm trung bình của nhóm được tính bằng trung bình cộng điểm toán của 12 địa phương theo từng năm, trong khi mức trung bình cả nước là kết quả của 63 địa phương. Kết quả cho thấy điểm trung bình của nhóm luôn cao hơn mặt bằng chung cả nước.
Tính bình quân 5 năm, mỗi địa phương được lấy điểm trung bình của 5 năm liên tiếp. Nhóm 12 địa phương đạt mức 6,24 điểm, cao hơn mức 5,93 của cả nước khoảng 0,3 điểm. Dù không lớn, khoảng cách này cho thấy đây là nhóm có chất lượng dạy và học toán khá tốt, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội và đội ngũ giáo viên ở các đô thị, địa phương phát triển.
Tuy nhiên, chênh lệch trong nhóm vẫn rõ rệt. So với mức trung bình cả nước, có 10 địa phương cao hơn, trong khi Hậu Giang và Sóc Trăng thấp hơn. Nếu so với mức trung bình của nhóm, chỉ 7 địa phương vượt lên, chủ yếu là các đô thị lớn và địa phương có điều kiện kinh tế tốt như Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP.HCM và các tỉnh công nghiệp. Những nơi này có hệ thống trường học đa dạng, môi trường cạnh tranh và khả năng tiếp cận giáo dục STEM (khoa học-công nghệ-kỹ thuật-toán học) tốt hơn.
Ngược lại, các địa phương như Huế, Cần Thơ, Quảng Nam, Hậu Giang, Sóc Trăng có điểm thấp hơn trung bình nhóm, chủ yếu do còn nhiều khu vực khó khăn, điều kiện dạy và học hạn chế.
Khoảng cách giữa địa phương cao nhất và thấp nhất lên tới hơn 1,2 điểm, phản ánh rõ sự khác biệt về điều kiện phát triển và chất lượng giáo dục. Nhìn chung, các vùng kinh tế phát triển vẫn có lợi thế rõ rệt, trong khi một số khu vực còn nhiều thách thức. Dữ liệu điểm và thứ hạng môn toán của 12 địa phương thể hiện ở bảng sau.
Nếu đặt kết quả môn toán năm 2025 của 6 thành phố trực thuộc T.Ư (mới) trong tương quan xếp hạng với 34 tỉnh, thành phố mới sau sáp nhập, có thể rút ra một số nhận định tổng quan sau.
Trước hết, phần lớn các thành phố trực thuộc trung ương đều nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về môn toán. Hà Nội đạt 5,29 điểm (hạng 2/34), TP.HCM 5,26 điểm (hạng 3/34), và Hải Phòng 5,13 điểm (hạng 4/34). Ba đô thị lớn này đều thuộc top 5, cho thấy lợi thế rõ rệt về dạy và học toán.
Tiếp theo là Huế (4,90 điểm, hạng 7) và Đà Nẵng (4,89 điểm, hạng 8), tiếp tục khẳng định mặt bằng dạy học toán ở các đô thị lớn nhìn chung vẫn ở mức cao so với cả nước.
Trong khi đó, Cần Thơ chỉ đạt 4,32 điểm, xếp hạng 27/34, thấp hơn đáng kể. Kết quả này phản ánh phần nào thực trạng chung của khu vực đồng bằng sông Cửu Long, nơi điểm toán thường thấp hơn nhiều vùng khác.
Nhìn tổng thể, 5/6 thành phố trực thuộc T.Ư nằm trong top 10 toàn quốc về môn toán năm 2025, cho thấy lợi thế của đô thị lớn về điều kiện giáo dục, đội ngũ và môi trường học tập. Tuy nhiên, khoảng cách giữa Cần Thơ và các thành phố còn lại cũng cho thấy chênh lệch vùng miền vẫn tồn tại.
Đáng lưu ý, sau sáp nhập, sự chênh lệch này có thể bị “che lấp” trong số liệu trung bình. Nếu thiếu phân tích chi tiết theo vùng, nguy cơ bỏ sót các “vùng trũng” giáo dục là rất lớn.
Để lý giải sự khác biệt trên, cần nhìn từ 3 cấp độ: lớp học, nhà trường và hệ thống.
Ở cấp lớp học, phương pháp dạy học vẫn là yếu tố quyết định. Nhiều nơi vẫn nặng về luyện tập dạng bài, trong khi yêu cầu mới là phát triển tư duy và năng lực. Khi đề thi thay đổi, những hạn chế này bộc lộ rõ và những học sinh yếu sẽ mất tự tin khi gặp dạng đề thi mới.
Ở cấp nhà trường, sự khác biệt về điều kiện cơ sở vật chất, quy mô lớp học, và văn hóa học tập ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả. Những trường có môi trường học tập tích cực, chú trọng STEM thường có kết quả tốt hơn.
Ở cấp hệ thống, việc phân bổ giáo viên, đầu tư nguồn lực và chính sách hỗ trợ vùng khó khăn đóng vai trò then chốt. Những địa phương thiếu giáo viên toán giỏi thường gặp khó khăn kéo dài, khó cải thiện trong ngắn hạn.
Trao đổi với Thanh Niên tại Trường ĐH Nha Trang, nơi có 4 điểm thi V-ACT cùng tổng số thí sinh hơn 3.300 bạn, nhiều thí sinh đều nhận định gặp khó với phần thi tiếng Việt và một số nội dung về toán phổ thông. Câu khó nhất, theo nhiều bạn, hỏi về đặc điểm thi luật trong bài thơ Thuật hứng 1 của Nguyễn Trãi, cụ thể là quy tắc niêm (chữ thứ nhì trong cả hai câu cùng theo một luật - PV) trong đoạn thơ Đường luật thất ngôn tứ tuyệt này.
"Đề hỏi câu nào niêm câu nào. Em chịu", Trần Minh Khang, học sinh lớp 12 Trường THPT chuyên Lê Quý Đôn (Khánh Hòa), cho hay. Một câu tiếng Việt khác khiến nam sinh rối bời là tìm từ đúng chính tả giữa các từ nghĩ quẫn, túng quẫn, quẫn trí... Còn ở môn toán, Khang nói gặp khó ở những hỏi câu liên quan đến logarit và tham số m.
Tương tự, Thái Hoàng Anh Tuấn, học sinh lớp 12 Trường THPT Lý Tự Trọng (Khánh Hòa), cũng gặp nhiều khó khăn ở nội dung liên quan đến tiếng Việt và toán. Tuấn kể em đã "đánh lụi" câu về quy tắc niêm và một câu hỏi khác về lỗi chính tả. Trong khi đó ở phần toán, các câu liên quan tới tư duy logic khiến Tuấn thấy đau đầu, "bởi những môn khác ôn luyện lâu dài sẽ làm được, riêng phần này thì không vì liên quan tới khả năng tư duy".
"Còn ở phần tư duy khoa học, vì tổ hợp em học không có môn hóa nên em cũng chịu thua", nam sinh nói thêm.
Nguyễn Khánh Kỳ, học cùng trường, cũng thấy phần tiếng Việt khó nhất, "trong khi những phần khác tương đối dễ" cho dù nam sinh chọn thi khối C. Cảm giác khó nhằn bắt đầu ngay từ câu đầu tiên khi đề hỏi thể loại văn bản là sử thi hay thần thoại hay những lựa chọn khác. "Mới vô em đã thấy bối rối. Còn với những câu chính tả, em thường dùng mấy từ sai chính tả nên cảm giác từ nào cũng đúng, thành thử em đánh lụi luôn", Kỳ kể.
Khác với Tuấn, Kỳ không gặp nhiều thử thách ở phần tư duy khoa học. "Dù không học hóa và sinh nhưng khi đọc đề em vẫn có thể làm bài được", nam sinh nói, dự đoán bản thân sẽ đạt trên 700 điểm trong đợt 1 này.
Đi tàu tới Nha Trang để dự thi V-ACT vào sáng nay 5.4, Vũ Trần Bảo Thy, học sinh lớp 12 Trường THPT Nguyễn Huệ (Phú Yên cũ), đặc biệt thấy mệt mỏi ở những câu toán về tham số. Còn ở phần tư duy khoa học, dù không học các môn sinh, địa và giáo dục kinh tế và pháp luật, Thy vẫn có thể làm được bài dựa trên dữ kiện đề cho. Với phần tiếng Việt, nữ sinh thấy "bối rối" vì các câu trả lời "chung chung". "Em áng chừng mình sẽ được khoảng 800 điểm", Thy nói.
Thực tế trao đổi với học sinh, thạc sĩ Bùi Văn Công, chuyên gia luyện thi V-ACT trực tuyến tại TP.HCM, cũng nhận định nội dung thi tiếng Việt trong phần sử dụng ngôn ngữ "hơi lạ", ngoài nội dung trước giờ hay ra đề. Câu hỏi về niêm luật là minh chứng rõ nét, "đến cả tôi cũng chưa nghe tới khái niệm này bao giờ". Các câu hỏi về chính tả cũng đặc biệt làm khó nhiều học trò của thầy.
"Tôi cho rằng phần tiếng Việt năm nay thiên về suy luận, không còn quá chú trọng tới cảm nhận văn chương hay đọc hiểu văn bản đơn thuần như trước. Điều này cho thấy đề thi đang ngày càng đi theo hướng ngôn ngữ hơn là ngữ văn, đúng theo tinh thần mà phần thi đề ra", thạc sĩ Công nhận định. Còn ở môn toán, nam giáo viên cũng đồng tình rằng có một số câu hỏi "lắt léo" về logarit và tham số m, dễ khiến thí sinh mắc sai lầm.
Một thí sinh khác tại Khánh Hòa cho biết em gặp khó với câu sử trong phần tư duy khoa học, hỏi về việc vua Lê Thánh Tông thuộc triều đại nào, ban hành bộ luật nào và bộ luật này đã cải tổ điều gì đáng chú ý. Câu trả lời là vị vua này thuộc vương triều Lê sơ, ban hành Quốc triều hình luật hay còn gọi là bộ luật Hồng Đức.
Theo kế hoạch, ĐH Quốc gia TP.HCM sẽ bắt đầu tổ chức chấm thi V-ACT đợt 1 từ 6.4 sau đó công bố kết quả vào 17.4. Năm nay ĐH này sẽ không gửi giấy báo điểm qua đường bưu điện, thí sinh có thể tra cứu kết quả thông qua tài khoản cá nhân khi đăng ký dự thi. Kế tiếp thí sinh có thể đăng ký thi đợt 2 nếu muốn trong thời gian từ 18-25.4. Điểm V-ACT dự kiến được hơn 100 trường ĐH-CĐ trên toàn quốc sử dụng trong công tác tuyển sinh.
Viện Đào tạo số và Khảo thí, Đại học Quốc gia Hà Nội ngày 15/4 công bố phổ điểm ba đợt thi đánh giá năng lực HSA năm 2026. Điểm trung bình của hơn 57.200 thí sinh là 78,2/150.
Đây là tổng điểm ba phần thi, trong đó hai phần bắt buộc là Toán học và Xử lý số liệu (50 câu, 75 phút), Văn học - Ngôn ngữ (50 câu, 60 phút). Phần thi thứ ba, thí sinh lựa chọn giữa Khoa học và Tiếng Anh (50 câu, 60 phút). Nếu chọn Khoa học, thí sinh làm 3 trong 5 chủ đề: Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý.
Điểm cao nhất của kỳ thi hiện là 129, thấp hơn thủ khoa năm ngoái 1 điểm. Thí sinh này chọn phần thứ ba là Tiếng Anh.
Ở chiều ngược lại, mức thấp nhất là 22. Tỷ lệ thí sinh đạt mức điểm từ 110 trở lên chiếm khoảng 1,88%; từ 100 trở lên khoảng 8,5%. Số thí sinh đạt từ 80 điểm trở lên - mức nhiều trường lấy làm ngưỡng sàn khi xét tuyển, chiếm hơn 45%.
Theo Đại học Quốc gia Hà Nội, các tỷ lệ trên tương đối ổn định so với năm ngoái.
Phổ điểm thi đánh giá năng lực HSA ba đợt đầu năm 2026 như sau:
Năm nay, HSA được tổ chức thành 6 đợt ở 8 tỉnh, thành với quy mô hơn 120.000 thí sinh. Đây là một trong hai kỳ thi đánh giá năng lực do đại học tổ chức lớn nhất cả nước. Điểm thi HSA được hơn 100 trường sử dụng để xét tuyển đầu vào đại học.
Chương trình Tư vấn mùa thi vừa được tổ chức tại Trường ĐH Cửu Long (Vĩnh Long) vào hôm 12.4, với nhiều người nước ngoài là sinh viên quốc tế của trường tham gia hỗ trợ. Trao đổi với Thanh Niên, sinh viên Lào Khamsavay Xayakong, đang học năm 3 ngành dược, kể cô sinh ra và lớn lên ở xã Phornuan - một vùng nông thôn tại huyện Laongam, tỉnh Saravanh tọa lạc miền nam nước Lào.
Xuất thân từ gia đình có truyền thống học y khoa, Khamsavay cũng nuôi ước mơ tương tự. Vì thế, khi được người thân và bạn bè giới thiệu Việt Nam có thế mạnh đào tạo y dược, cô biết đây chính là tương lai những năm ĐH của mình. Quyết định này còn được đưa ra trong bối cảnh tại Lào, chỉ một số địa phương lớn và xa với quê nhà của nữ sinh như Viêng Chăn, Champasak... mới có trường đào tạo các ngành này.
"Là người nước ngoài học chương trình dạy bằng tiếng Việt, nhiều lúc tôi nghe không hiểu bài giảng trên lớp. Biết được điều đó, thầy cô và bạn bè người Việt đã giúp đỡ tôi rất nhiều, từ giảng chậm lại đến thực hành trước cho tôi nắm rõ", nữ sinh đạt trình độ 4/6 trong khung năng lực tiếng Việt bộc bạch. "Thầy cô và bạn bè yêu thương tôi như anh em trong nhà", Khamsavay nói thêm.
Sau khi tốt nghiệp tại Việt Nam, Khamsavay chia sẻ cô sẽ trở về quê hương để làm việc tại một bệnh viện tại xã Houynamsun gần nhà. Trước đó, ngoài việc học, cô còn đăng ký tham gia câu lạc bộ văn nghệ của trường để lan tỏa văn hóa nước Lào đến bạn bè người Việt thân thiết của mình.
Tương tự, sinh viên Campuchia Tuorn Angkea Seyla, năm 2 ngành điều dưỡng, cũng mong có thể về quê Kompong Speu để làm việc ở bệnh viện tỉnh sau khi tốt nghiệp. Seyla kể rằng, thử thách lớn nhất cô đang đối diện là có thể nghe hiểu nhưng chưa nói sành sỏi tiếng Việt, một phần vì tiếng Việt có dùng dấu câu khác với tiếng Campuchia. Để khắc phục, nữ sinh chủ động giao tiếp với các bạn người Việt để rèn cách phát âm.
Seyla chia sẻ thêm, cô rất trân quý thầy cô và bạn bè người Việt khi luôn sẵn lòng giải thích lại những vấn đề cô chưa hiểu rõ, dù trong hay ngoài giảng đường. Cô cũng có bạn thân là người Việt, cả hai đã nên duyên sau thời gian thường xuyên học tập cùng nhau.
Hiện trong thời gian học dự bị tiếng Việt trước khi vào chuyên ngành, hai nữ sinh Sri Lanka Ravi Gowry Shanthi cùng Pattiyge Mihini Methsari Peiris cho biết đều chọn Việt Nam làm điểm đến du học vì có nền văn hóa lâu đời và ẩm thực đa dạng, trong khi cả hai lại yêu thích khám phá. "Đồ ăn Việt Nam vừa miệng, không cay nồng như ở Sri Lanka. Ở đây, chúng tôi cũng được chỉ cách dùng đũa để thưởng thức các món ăn", hai nữ sinh kể.
"Người Việt còn rất thân thiện", cả hai chia sẻ.
Dù cuộc sống tại Việt Nam luôn tràn đầy niềm vui, Ravi và Mihini cho biết cũng nhiều lần rơi vào tình huống trớ trêu khi bị nhận nhầm là... người Ấn Độ. "Những lúc này, chúng tôi sẽ rất vui vẻ giải thích về đất nước và văn hóa của mình", hai nữ sinh nói.
Song song đó, cả hai cũng đang đối diện với một thử thách "sống còn" là vượt qua bài kiểm tra tiếng Việt sẽ được tổ chức sau 4 tháng nữa, đặc biệt khi một từ tiếng Việt có nhiều nghĩa khác nhau. "Đây là cái khó nhất", Ravi nói. Ngoài ra, cách phát âm cũng là một vấn đề làm nữ sinh đau đầu.
Cô ví dụ, để chỉ cái chết, tiếng Anh chỉ có từ "death" trong khi tiếng Việt sẽ có thêm các từ mất, ra đi, qua đời, từ trần, hy sinh, băng hà... tùy ngữ cảnh. Trong khi đó, khi phát âm chữ nấm, nếu cô không nói đúng thì người nghe có thể hiểu nhầm thành nam (men), năm (year), năm (số 5), nằm (lie) chứ không biết đó là nấm (mushroom).
Sau khi hoàn thành khóa tiếng Việt, Ravi cùng Mihini sẽ được vào học chuyên ngành công nghệ thông tin. Chia sẻ về kế hoạch tương lai sau tốt nghiệp, Mihini nói cô dự định về nước sắp xếp công việc rồi lên lịch trở lại Việt Nam, còn Ravi mong muốn gắn bó lâu dài với dải đất hình chữ S. "Mọi người tại đây rất tốt bụng và luôn giang tay giúp đỡ người nước ngoài. Tôi yêu Việt Nam", nữ sinh bộc bạch.
Điểm đặc biệt của 4 sinh viên quốc tế nêu trên là đều được trao học bổng toàn phần nhờ thành tích học tập xuất sắc. Tuy nhiên trong vài năm trở lại đây, một tín hiệu tích cực là số lượng sinh viên quốc tế học diện tự túc ở trường ngày càng tăng, theo tiến sĩ Nguyễn Thanh Dũng, Phó hiệu trưởng kiêm Viện trưởng Viện Hợp tác và đào tạo quốc tế Trường ĐH Cửu Long.
Thầy Dũng thông tin, trường đang thu hút 137 sinh viên quốc tế gồm 56 sinh viên Lào, 74 sinh viên Campuchia, 5 sinh viên Sri Lanka và 2 sinh viên Đức. Tất cả đều theo học chương trình cấp bằng từ cử nhân tới thạc sĩ. Tất cả cũng đều dành năm đầu để học tiếng Việt trước khi vào chuyên ngành dạy bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Các ngành đào tạo phổ biến với sinh viên quốc tế là sức khỏe, kinh tế, công nghệ thông tin..., thầy Dũng cho biết thêm.
Cũng theo tiến sĩ Dũng, trừ 7 sinh viên Sri Lanka và Đức đều nhận học bổng toàn phần, số lượng sinh viên quốc tế du học tự túc tại trường là 46 bạn, chiếm khoảng 33% và mang lại nguồn thu đáng kể cho nhà trường. Trong đó, số lượng tự túc tăng nhanh ở nhóm sinh viên Campuchia, trong khi nhóm sinh viên Lào tự túc đang chững lại.
"Trường cũng là một trong số ít cơ sở giáo dục ĐH trên cả nước thu hút sinh viên Sri Lanka và là đơn vị duy nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long được Bộ GD-ĐT cho phép đào tạo và cấp chứng chỉ tiếng Việt cho người nước ngoài", tiến sĩ Dũng cho hay. Đồng thời ông cho biết thêm những năm học trước trường còn thu hút sinh viên từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Đài Loan đến học các khóa dạy ngôn ngữ Việt.
Để hỗ trợ sinh viên quốc tế, Trường ĐH Cửu Long không chỉ xây dựng khu ký túc xá riêng mà còn phân công 3 bộ phận phối hợp quản lý là Ban Quản lý ký túc xá, Phòng Công tác sinh viên cùng Viện Hợp tác và đào tạo quốc tế. "Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới yếu tố an toàn cho các bạn", thầy Dũng nói thêm.
Tư vấn mùa thi là chương trình thường niên do Báo Thanh Niên phối hợp thực hiện với Bộ GD-ĐT và các cơ quan, đoàn thể địa phương. Sự kiện diễn ra ở Trường ĐH Cửu Long mới đây cũng là trạm dừng cuối của Tư vấn mùa thi trong năm 2026 và đánh dấu mốc 28 lần tổ chức thành công chương trình trên toàn quốc.
